Dut, Kestane, Karaa─ča├ž, G├╝rgen, Ceviz, Kelebek, Flot, Padok, Kompozit, Mat, Divan, ├ç├Â─č├╝r, Cura, Solak, Dede, Oyma ve yaprak sazlar, ├Âzel imalat ba─člamalar

SAZ ─░MALATI

T├ťRK K├ťLT├ťR├ťNDE BA─×LAMA VE BA─×LAMA YAPIMI

Orta AsyaÔÇÖdan Macaristan ovalar─▒na kadar uzanan ├žok geni┼č bir co─črafyaya yay─▒lan T├╝rk ulusu tarih boyunca bazen e─člence bazen dinsel ayinler bazen de tedavi i├žin bir├žok m├╝zik aleti kullanm─▒┼čt─▒r. T├╝rk ulusunun bilinen en eski ├žalg─▒lar─▒ ise sipuzga,┬ákopuz┬áve davul g├Âsterilebilir.

├ť├ž k─▒taya yay─▒lan kopuz, 17. y├╝zy─▒ldan itibaren AnadoluÔÇÖda unutulmaya ba┼članm─▒┼č ve yerini yava┼č yava┼č ba─člama alm─▒┼čt─▒r.┬áBug├╝n AnadoluÔÇÖda halk aras─▒nda en yayg─▒n kullan─▒lan ├žalg─▒ ÔÇťba─člamaÔÇŁd─▒r. Anadolu insan─▒ aras─▒nda ÔÇťsazÔÇŁ da denilen ve telli ├žalg─▒lar grubuna dahil olan ba─člaman─▒n atas─▒ ise tarihi 2.000 y─▒ldan fazla olan en eski T├╝rk ├žalg─▒lar─▒ndan biri olan kopuzdur. Kopuz, Dede KorkutÔÇÖun saz─▒d─▒r ve yayla ├žal─▒n─▒r. Ba┼č k─▒s─▒mdaki tellerin ba─čland─▒─č─▒ ses burgular─▒ndan birisi g├╝ne┼či di─čeri ay─▒ temsil eder. G├Âvdede telleri ta┼č─▒yan k├Âpr├╝ k─▒sm─▒n─▒n alt─▒ yeri, ├╝st├╝ de g├Â─č├╝ temsil etmektedir. Ses, Tezenenin vurulmas─▒ ile ikisinin aras─▒ndan ├ž─▒kmaktad─▒r.

Ba─člama ad─▒n─▒n k├Âkeninin ne oldu─ču, ┬ánereden gelip T├╝rk halk─▒n─▒n belle─čine kaz─▒nd─▒─č─▒ bilinmemektedir. ┬áFakat en mant─▒kl─▒ varsay─▒m olarak sap─▒na ba─članan perdelerden dolay─▒ bu m├╝zik aletine ba─člama denmi┼č olabilece─či kabul edilebilir. Nitekim ba─člaman─▒n atas─▒ olan ┬ákopuzun ├Ânceleri sap─▒nda perde olmay─▒┼č─▒ ┬ábu varsay─▒m─▒ g├╝├žlendirmektedir.

Kopuzun do─ču┼ču ile ilgili bir de efsane bulunmaktad─▒r. Bu efsaneye g├Âre Orta Asyal─▒ yi─čitlerden biri g├╝n├╝n birinde yol ├╝zerinde ├Âlm├╝┼č bir at─▒n kafatas─▒ndan sesler ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ duyar ve meraklan─▒r. At─▒ndan inip bakt─▒─č─▒nda kafatas─▒n─▒n i├žinde at─▒n kuyru─čundan bir par├ža oldu─čunu ve r├╝zgar─▒n her vurdu─čunda at kuyru─čunu titre┼čtirerek ses ├ž─▒kard─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝r ve obas─▒na d├Ând├╝─č├╝nde g├Ârd├╝─č├╝ne benzer bi├žimde tarihin ilk kopuzunu yapar.

11. y├╝zy─▒l Arap-─░slam tarih├žilerinden Gardizi, Yenisey K─▒rg─▒zlar─▒n─▒n ┼čaman ayinleri s─▒ras─▒nda kopuz ├žald─▒klar─▒n─▒ s├Âylemektedir. Do─ču T├╝rkistanÔÇÖ─▒n M├╝sl├╝man baks─▒lar─▒ da ravap (r├╝bab) denilen ├╝├ž telli saz ile ayin yap─▒yorlard─▒. Divan├╝ L├╗gat-it-T├╝rkÔÇÖte kopuz, ÔÇťKubuz: Ut, kopuz, kubuzÔÇŁ olarak ge├žmektedir.

O─×UZ OZANLARI KOPUZU KUTSAL SAYARDI

O─čuz ozanlar─▒ kopuzu kutsal sayar, ├žalmadan ├Ânce mutlaka ├Âp├╝p ba┼člar─▒na koyarlard─▒. Kutsal kabul edilmesinden dolay─▒ da d├╝┼čman elinin s├╝r├╝lmesine asla izin verilmezdi. Kopuzun yere konulmas─▒ da b├╝y├╝k bir sayg─▒s─▒zl─▒k olarak kabul edilirdi. Bug├╝n AnadoluÔÇÖda bu gelenek k─▒smen ya┼čamaktad─▒r. G├╝n├╝m├╝zden 60-70 y─▒l ├Âncesine kadar, g├╝zel ve g├Âsteri┼čli ba─člamalar k─▒z ka├ž─▒r─▒r gibi ka├ž─▒r─▒l─▒r, bu u─čurda canlara k─▒y─▒ld─▒─č─▒ bile g├Âr├╝l├╝rd├╝. T├╝rklerin at, kad─▒n, silahtan meydana gelen namus kavram─▒ i├žine ba─člama da girmi┼čtir.

Eski O─čuzlarda oldu─ču gibi, M├╝sl├╝man olduktan sonra da ┼×amanizm gelene─čini s├╝rd├╝ren ozanlar, kopuzu kutsal saym─▒┼člard─▒r. Dede Korkut, hik├óyelerde kopuzu ile meydana ├ž─▒k─▒yor; ad verirken, dua ederken hep kopuz ├žal─▒yor, O─čuz kahramanlar─▒ kopuz sesinden kuvvet alarak m├╝cadelelerinde galip geliyor.

Kopuz; uzun sapl─▒, armut ya da ├╝├ž kenar g├Âvdeli, k─▒l telli ve ses perdeleri yokken AnadoluÔÇÖya ge├žince, tahminen XIV. y├╝zy─▒lda madeni tel tak─▒lmak ve ba─č─▒rsak kiri┼čten ses perdeleri ba─članmak suretiyle olduk├ža geli┼čmi┼č bir ┼čekil alm─▒┼čt─▒r. Kopuzun Orta Asya T├╝rk kavimlerinde perdeli ve perdesiz iki ┼čekline de rastlanmaktad─▒r. Bug├╝n T├╝rkiyeÔÇÖde uzunlu─ču, perde ve tel say─▒s─▒ farkl─▒ ├že┼čitli ba─člama tipleri g├Ârmekteyiz. Cura, cura ba─člama, ba─člama, bozuk, meydan saz─▒, divan saz─▒, ├ó┼č─▒k saz─▒, tanbura gibi adlar verilen bu ba─člama tiplerinde standart ├Âl├ž├╝ ve adlara rastlayamamaktay─▒z. Bu durumu normal kar┼č─▒lamak gerek. Zira halk sanatlar─▒nda standart ├Âl├ž├╝ler yoktur. Adlar yerle┼čme yerlerine g├Âre farkl─▒l─▒k g├Âsterir.

Baks─▒ dualar─▒ndaki ├Â─čelere dayal─▒ olarak Kazak baks─▒lar─▒n─▒n kopuzunun g├Âvdesi ÔÇť├╝y├Âng├╝ÔÇŁ ya da ÔÇť├╝yenkiÔÇŁ ve ÔÇťkaragayÔÇŁ denilen s├Â─č├╝t ve ├žam a─ča├žlar─▒ndan, perdeleri ve yay─▒n─▒n a─ča├ž b├Âl├╝m├╝ k─▒z─▒l ├žal─▒ ÔÇťtopulguÔÇŁdan, teli Y├Âr├╝k at─▒n─▒n kuyru─čundan, kula─č─▒ (burgusu) ta┼ča biten ÔÇť─▒rgayÔÇŁ ├žal─▒s─▒ndan, yuvarlak aynas─▒ (oyuk g├Âvdenin ├╝zerine gerilen deri) ÔÇťyelyemeÔÇŁ devenin derisindendir. Dikkat edilecek olursa, kopuzun her b├Âl├╝m├╝n├╝n nelerden yap─▒ld─▒─č─▒ belirtilmi┼č, fakat yay─▒n─▒n k─▒l─▒ndan ve telinin say─▒s─▒ndan s├Âz edilmemi┼čtir. Bu kopuzun yay k─▒l─▒n─▒n da at kuyru─ču ya da yelesinin k─▒l─▒ndan oldu─ču s├Âylenebilir.

Ba─člama ya da saz ├╝├ž ana b├Âl├╝mden olu┼čmaktad─▒r:

  • G├Â─č├╝s,
  • Tekne,
  • Sap.

Ba─člaman─▒n yakla┼č─▒k iki oktav olan ses alan─▒,┬á├╝zerine yap─▒┼čt─▒r─▒lacak perdeler ile ├╝├ž oktava kadar da y├╝kselebilmektedir.┬áSapa ba─čl─▒ perdeleri T├╝rk m├╝zi─činin ses sisteminin genel ├Âzelliklerini yans─▒t─▒r.

KAL─░TEL─░ BA─×LAMANIN ├ľZELL─░KLER─░

 

Ba─člama yap─▒m─▒nda standart ├Âl├ž├╝lere rastlaman─▒n pek m├╝mk├╝n olamayaca─č─▒n─▒, her ustan─▒n kendine g├Âre ├Âl├ž├╝leri bulundu─čunu s├Âylemi┼čtik. Ancak, rahmetli ┼×emsi Yast─▒manÔÇÖdan edindi─či bilgilere g├Âre Mahmut Rag─▒p Gazimih├ól, sap uzunlu─čunun tekne uzunlu─čuna nispetle sabit oldu─čunu belirtiyor. ┼×├Âyle ki, tellerin tak─▒ld─▒─č─▒ alt e┼čikten sap─▒n tak─▒ld─▒─č─▒ noktaya kadar tekne ka├ž cm. ise, sap uzunlu─ču (burguluk hari├ž) bu ├Âl├ž├╝ye 13 cm. kat─▒larak hesaplan─▒r. ┼×ayet tekne boyu 40 cm. ise, 40+13=53 cm. olur. Kat─▒lan 13 cm. fazlal─▒k hi├ž bir boy ba─člamada de─či┼čmez.

Ba─člama tekneleri ├žember (yaprak, kavun dilimi) ve oyma olmak ├╝zere iki ┼čekilde yap─▒l─▒r. ├çember ba─člamalarda tekne, ut ve mandolinlerde oldu─ču gibi par├žalar birle┼čtirilmek suretiyle meydana getirilir. Oyma ba─člamalarda ise g├Âvde yekpare a─ča├žtan oyulur. Makbul ba─člamalar oyma olanlar─▒d─▒r.

M. ┼×akir ├ťlk├╝ta┼č─▒rÔÇÖa g├Âre, ba─člama teknesinde en ├žok dut, bazen kestane ve nadiren sarma┼č─▒k, sap k─▒sm─▒nda ceviz, g├╝rgen veya ─▒hlamur kerestesi kullan─▒l─▒r. En makbul ba─člamalar, sarma┼č─▒k a─čac─▒ndan yap─▒lan─▒d─▒r. Burgular ceviz veya ba┼čka bir sert a─ča├žtan olabilir. G├╝ray Tapt─▒k da ba─člama yap─▒m─▒nda kestane, g├╝rgen, ard─▒├ž gibi a─ča├žlar─▒n kullan─▒labildi─čini, ancak ├žok iyi ses verdi─činden dut a─čac─▒n─▒n tercih edildi─čini belirtmektedir. Sadi Yaver Ataman ise eskiden tesviye edilmi┼č ba─člama teknesi yap─▒lacak k├╝t├╝klerin, i├žine kor ate┼č konularak ├╝fleye ├╝fleye oyuldu─čunu, daha sonra ─▒hlamur, k├Âknar veya ├žam gibi hafif a─ča├žlardan sap tak─▒ld─▒─č─▒n─▒ s├Âylemektedir. Teknenin oyulmas─▒ b├╝y├╝k bir dikkat istemektedir. Tekne duvarlar─▒ ne kadar ince olursa ve e┼čit kal─▒nl─▒kta inceltilirse o kadar iyi ses ├ž─▒kar (2-3 mm.) Tekne i├žerisine i├ži bo┼čalt─▒lm─▒┼č yumurta kabu─ču yap─▒┼čt─▒r─▒lmakla sesin ihtizas─▒n─▒n ├žo─čald─▒─č─▒na inan─▒l─▒r.

Oyulmu┼č tekne 2-3 mm. kal─▒nl─▒─č─▒nda d├╝z ve s─▒k elyafl─▒ g├Â─č├╝s denilen bir kuru tahtayla kapat─▒l─▒r. G├Â─č├╝s tahtas─▒n─▒n ses ├╝zerindeki etkisi b├╝y├╝kt├╝r. G├Â─č├╝s sath─▒ bal─▒k s─▒rt─▒ olmazsa makbul de─čildir. G├Â─čs├╝n iki yan taraf─▒na pe┼č denilen ba┼čka bir keresteden yap─▒lm─▒┼č par├žalar eklenerek s├╝slenir. G├Â─č├╝se 2-3 delik delindi─či de olur. Ba─člaman─▒n teknesini par├žalay─▒p yeniden tutkallamakla sesinin a├ž─▒laca─č─▒na inan─▒ld─▒─č─▒ndan ba─člamac─▒larca yamal─▒ ba─člama daha makbul say─▒l─▒r.

ÔÇť─░yi bir ba─člaman─▒n ├ÂzellikleriÔÇŁnin en ├žok kullan─▒lan a─čac─▒n t├╝r├╝nde gizli oldu─ču yukar─▒da yaz─▒lanlardan sonra anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunun yan─▒nda ba─člama yap─▒m─▒nda hangi a─ča├ž t├╝r├╝ kullan─▒l─▒rsa kullan─▒ls─▒n, kullan─▒lacak a─čac─▒n yakla┼č─▒k 4-5 y─▒l boyunca kurutulmaya b─▒rak─▒lmas─▒ ba─člaman─▒n kalitesini art─▒ran en ├Ânemli unsurlardand─▒r.

Ba─člaman─▒n sap─▒ i├žin g├╝rgen, ─▒hlamur ya da ard─▒├ž gibi zaman i├žinde bi├žim de─či┼čtirmeyen hafif a─ča├žlar tercih edilir. Burguluk da sapla ayn─▒ par├žadan yap─▒lmas─▒na kar┼č─▒n genelde 15 ya da 20 derece kadar geriye yat─▒k olur.

Ba─člamalar─▒n m├╝mk├╝n oldu─ču kadar s├╝sl├╝ olmas─▒na ├Ânem verilir. ├ço─ču zaman; tekne, g├Â─č├╝s, sap sedef ve fildi┼či oymalarla s├╝slenir.

Sapa s─▒rma p├╝sk├╝l, hatta nazarl─▒k bir di┼č sar─▒msak ba─član─▒r. Perdelerin ustal─▒kla ba─članmas─▒ da ba─člaman─▒n sesine tesir eder. Perdeler eskiden kuzu ba─č─▒rsa─č─▒ndan yap─▒l─▒yordu. Perde ba─člamak b├╝y├╝k h├╝ner ister. Ba─člamac─▒ tabiriyle ÔÇťManda ko┼čsan ├ž├Âz├╝lmez.ÔÇŁ

Ba─člamalarda bug├╝n genellikle 17 perde kullan─▒lmaktad─▒r. Ba─člama tiplerine g├Âre 9-33 perde tak─▒labilmektedir. Gaziantep ve Mara┼č havalisinde kullan─▒lan ve┬áMeydan Saz─▒┬ádenilen 12 telli ba─člaman─▒n sap─▒n─▒n i├ži, uzunlu─čunca delinerek i├žine ufak sa├žmalar konur. Sap─▒n ucuna da bir yuva a├ž─▒larak kur┼čun d├Âk├╝l├╝r. Sap─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n fazlal─▒─č─▒ nispetinde inlemesinin iyi olaca─č─▒na inan─▒l─▒r. Kastamonulu ba─člama sanat├ž─▒s─▒ ─░hsan Ozano─člu folklorist, eski ├ó┼č─▒k sazlar─▒n─▒n sap─▒n─▒n i├žinin boydan boya delinerek i├žine ba─člama teli kat─▒ld─▒─č─▒n─▒, b├Âylece ÔÇťdaha g├╝zel ve inlemeli bir sesÔÇŁ elde edildi─čini bana s├Âyler.

Ba─člamalarda tel say─▒s─▒ 3-12 aras─▒nda de─či┼čmektedir. Klasik ba─člamaya 3. ├žift tel, yani 6 tel tak─▒lmaktad─▒r. Genellikle, alt ve ├╝st teller ├želik, orta teller sar─▒ veya pirin├ž tellerdir.

Ba─člama ÔÇťtezeneÔÇŁ ad─▒ verilen m─▒zrapla ├žal─▒n─▒r. Kiraz kabu─ču birka├ž g├╝n zeytinya─č─▒nda yat─▒r─▒l─▒p iyice yumu┼čat─▒ld─▒ktan sonra tezene olarak kullan─▒l─▒r. Ba─člama, tercih edilen tekni─če g├Âre parmak ile de ├žal─▒nabilir. Parmakla ba─člama ├žalma tekni─čine┬á┼čelpe┬áad─▒ verilir ve bu tekni─či uygulamak olduk├ža zordur.